OPHETLAND.EU
   <<< beginpagina
Journalistiek
Columns
Artikelen
Boeken
Natuurmakers
Op het land

Landschapsbiografie van de Drentsche Aa
Ineke Noordhoff
Agenda
Contact
 
Artikelen


Geert Mak over landschapspijn
Kwartetten met gebouwen
Modderig museumstuk
Pieterburen aan Zee
De 21e eeuw
De druk neemt toe
Op zoek naar Wadden-wildernis
Goed zoeken naar Waddenwerelderfgoed
Grazen in stuivende duinen
Zee klapt over Rottum
Rottum groeit
Simonszand door midden
Bijzonder burgerinititief
Blekers boeren
Knikklei aan de haringen
Nieuwsmonitor 2
Nieuwsmonitor 1
Dannemeer 9
Dannemeer 8
Dannemeer 7
Dannemeer 6
Dannemeer 5
Dannemeer 4
Dannemeer 3
Dannemeer 2
Dannemeer 1
Het luie landschap

Verlangen naar wildheid
Alweer een moeras
Vrijbuiters van īt wad
Vrije-keuze-koeien
Feestje op braakland
Intratuin op grote schaal
In dienst van de natuur
Leuk werk in vijfsterrenlandschap
Een schuur vol beukennootjes
De natuur als medicijn
Help, ze komen plantjes tellen
Boeren stoppen met natuurbeheer
Het is een lastige periode
Akkervogels wacht hongerwinter
Geef burgers het landschap terug
Kleinere redacties, betere kranten?
Inkrimpingen gaan door
Vogelaar: dubbelspel
Grutto's kijken in stadsland
Met de tram de stad uit
Heel erge betweters moeten dood
Mensen vervreemden van de natuur
Het lageland stroomt vol


Intratuin op grote schaal

Blauwestad, 4 okt. 2008


Gepubliceerd in NRC Zaterdag 4 oktober 2008

door Ineke Noordhoff

Drie boeren zorgen in Oost-Groningen voor nieuwe natuur.Gesteund door buurtbewoners. „Natuur wordt zo echt van de streek.

”Tussen de pas geplante schriele boompjes schiet hier en daar nog een aardappel op. Tot een jaar geleden was Reiderwolde, net boven Winschoten, nog landbouwgrond. Drie schapenboeren sloten een verbond met de streekbewoners.Ze investeerden miljoenen in de aankoop en herinrichting van het 200 hectare grote gebied tot nieuwe nat uur.

Nederland is bezig op grote schaal landbouwgrond om te vormen tot natuur.De VVD’er Van Aartsen (Landbouw, Natuur en Visserij 1994-1998) bepaalde dat particulieren (boeren en landbezitters) eenderde van het aantal hectares nieuwe natuur voor hun rekening moeten nemen. Maar dat loopt niet hard. Van de 42.000 hectare natuur, die het Rijk tussen 1990 en 2015 met particulieren wil maken, is nog maar een fractie gerealiseerd. Weinig boeren durven het aan om hun percelen van bestemming te laten veranderen. Sommigen hebben er wel zin in, maar bezitten geen land in de zones waar Nederland natuur wil maken. In Oost-Groningen hielp de provincie lokale boeren aan een groot natuurgebied.

De ombouw is een miljoenenoperatie

Ab van Middelkoop is hier bijna dagelijks te vinden. Met zijn vrouw Trudy en Hemmo Bolhuis kocht hij een jaar geleden voor een slordige vijf miljoen euro 200 hectare voormalige akkers. Daarna kwamen de draglines. De vruchtbare bovenlaag is eraf gegraven, sloten zijn dichtgegooid, kronkelende slenken gegraven en tientallen hectares ingeplantmet riet en bos. Die ombouw is een miljoenenoperatie.

Deze week moet hun natuur ‘klaar’ zijn. Nu komen de kavels aan de goudkust van Blauwestad officieel in de verkoop. De kopers mogen er een droomkasteel bouwen, „zo groot als sommige boerderijen in deze streek inclusief stallen”, zegt boer Harm Bosch van der Wal, die vroeger op dit land zijn brood verdiende en nu elders hectares inzaait.
Vanaf de uitkijkpost in het net ingerichte natuurgebied wijst Ab van Middelkoop waar de megahuizen komen. Boven zijn hoofd zingt een leeuwerik zijn uitbundige lied. Een ringvaart scheidt de nieuwe huizen van het dorp Beerta. De vaart werd deze week aangesloten op het nieuwe Oldambtmeer, zo groot als het Sneekermeer. In de haven van Beerta, die weer is open gegraven, kunnen de jachtbezitters een terrasje pakken. Het voormalige bolwerk van de Oostgroninger landarbeiders groeit via de nieuwe natuur en de goudkust als het ware aan Winschoten vast.

Groningen breeks monopolie Staatsbos

Kleurige graslanden, waar patrijzen in scharrelen, dat is ook wat gedeputeerde Henk Bleker (CDA) van Groningen nastreeft. „In 1995 hebben de provincies met het Rijk afgesproken dat ze nieuwe natuur zouden realiseren. Daar zijn we mee bezig. Veel oude beekdalen in Groningen zijn in de jaren vijftig en zestig gekanaliseerd. Die beken kronkelen nu weer. Het water in de aangrenzende gronden gaat omhoog.
Daar ontstaat bos, maar ook natuurlijk grasland dat fantastisch is voor allerlei vogelsoorten. Tussen die gebieden maken we natte verbindingsassen voor de otter en dat soort beesten.”

Als biodiversiteit zo’n belangrijk motief is, waarom legt de provincie die nieuwe natuur dan aan bij een woonwijk met boten, motorfietsen, honden en katten?

„Dat is een hele goeie”, reageert Bleker. „We noemen het nieuwe natuur. Maar ik zeg wel eens dat we in dit land toch een beetje met intratuin-natuur bezig zijn.” Toen de eerste bewoners met raceboten het water op wilden, hield de provincie dat tegen. „Nieuwe natuur is een uitkomst voor veel soorten die geen plek vinden in steden en de moderne landbouwgebieden.”Als de provincie in het verleden grond aankocht voor natuurontwikkeling, verkochten ze die door aan Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten of het Groninger Landschap.

„We hadden een kaart”, vertelt Bleker, waarop we konden zien welke partij aan de beurt was. Maar daarmee hebben we drie monopolisten gecreëerd en dat zijn ambtelijke molochs geworden met hoofdkantoren in het westen van het land. Ver weg worden decreten uitgevaardigd hoe het precies in Westerwolde moet met de natuur.” De dorpelingen in de van oudsher communistische dorpen Beerta en Finsterwolde stonden afwijzend tegenover de aanleg van de Blauwestad.

De ahven van Beerta moest weer open

„De inborst in deze streek is wat negatief”, zegt Annechien ten Have- Mellema, varkensboer aan de rand van Beerta. „Mensen riepen: ‘Wat moeten wij nou met al die dure huizen?’Op een gegeven moment heb ik gezegd: ‘We kunnen hier wel allemaal in mineur blijven. Maar wat schieten we daarmee op? Laten we dan eens opschrijven wat wij willen.”De commissie Wonen enWoonomgeving van Dorpsbelangen werd een begrip.

Ze grinnikt als de oude tekeningen weer op haar beeldscherm verschijnen. „We hebben het echt allemaal voor elkaar gekregen”, zegt ze trots. Beerta moest weer aan het water komen te liggen. De haven moest weer open. Ze tekenden een vaarverbinding naar het Oldambtmeer waar 14 miljoen kubieke meter water is ingestroomd.Wat daar kan, moet hier ook lukken, vond de bende van vijf.Avond aan avond zaten ze bij haar aan de keukentafel: Elzo Roelfsema, Tonnie Helweg, Jan Fokken en Harm Bosch van der Wal.

Ook over het ingetekende natuurgebied had de groep ideeën. Ze wilden een gebied waar je in mocht lopen, fietsen en vissen. Harm Bosch van der Wal weet nog precies dat hij de telefoon pakte. „Ik belde Staatsbosbeheer om eens te praten over een fietspad door het geplande nieuwe natuurgebied.” Hij herinnert zich het gesprek „met Assen” nog goed. De plannen waren al klaar. „U hoeft niet weer te bellen”, kreeg Harm Bosch te horen. De volgende werkgroepbijeenkomst lag de domper midden op tafel. Annechien, praktisch als ze is, zei: „Zal ik de boeren uit onze streek eens uitnodigen?”

Houding SBB stoorde 

Ab en Trudy van Middelkoop hadden hun buik ook al een poosje vol van Staatsbosbeheer. Ze slaagden er maar niet in hun schapen op grond van Staatsbosbeheer te laten grazen. Ab: „Die houding stoorde me.” En overal zagen ze nieuwe natuur ontstaan. Trudy: „Je ziet de grote terreinbeheerders overal dezelfde oplossingen kiezen. De bemeste bovenlaag van de grond schrapen, sloten weer laten kronkelen, vee erop en dan verschralen, verschralen en verschralen. In 2002 besloten we: dat doen wij ook.”

„De mond- en klauwzeercrisis in 2001 was voor ons het keerpunt”, zegt Trudy. „We waren van 280 dieren naar dik 2.000 gegroeid. Na die periode verminderden we het aantal schapen en zijn we begonnen met agrarisch natuurbeheer. Eerst op een aantal historische dijken.”Ab bestudeerde met eindeloos geduld gebiedsplannen, besluiten en regelingen. „Ik las dat ze boeren uit de omgeving meer willen betrekken bij het beheer.”

Zo werd hij een van de trekkers van de net opgerichte Agrarische Natuurvereniging Oost-Groningen (Anog). Als bestuurder van de Anog wist hij geld binnen te slepen voor een akkervogelproject en won daarmee het vertrouwen van collega’s uit de streek. Inmiddels heeft de Anog driehonderd leden. Ze hebben bloemenranden om de akkers voor insecten en stroken waar muizen en vogels foerageren. Leeuweriken kregen landingsbanen in het graan. Boeren zorgen voor vee om natuurgebieden te begrazen.

Trudy: „De tijdgeest is enorm veranderd. Verscheidenheid aan planten is nu weer mooi. Vroeger kreeg je daar klachten over.”

Ab: „Ik wilde ook nieuwe natuur maken, maar ik had geen grond die daarvoor in aanmerking kwam. In 2005 was er een uitstapje met de Anog en de provincie naar Ameland. Op de boot sprak ik gedeputeerde Henk Bleker aan. Ik had gezien dat er ten zuidoosten van Beerta nog een groot gebied lag waar nieuwe natuur moest komen. Ik zei tegen hem: ‘Dat is een hele mooie lap.” Bleker moest lachen en legde uit dat de provincie met Staatsbosbeheer al vergevorderd in gesprek was om dat gebied in te richten. Maar Ab merkte wat aarzeling in Blekers stem.

Boeren en burgers trekken samen op

‘Wat nu: het communistisch bolwerk trekt samen op met de boeren?”, vroeg Bleker plagerig toen boeren en burgers uit Beerta en Finsterwolde zich een jaar later meldden op het provinciehuis. Bleker ontving het gelegenheidsverbond hartelijk. Hun boodschap was duidelijk:wat zou het mooi zijn als die 200 hectare nieuwe natuur niet naar Staatsbosbeheer gaat, maar in handen komt van agrar iërs. „Een belangrijk motief voor mij om mee te gaan in die wens is dat 80 procent van deze provincie wordt beheerd door agrariërs”, zegt Blekers. „Ons landschap wordt dus grotendeels door hen gemaakt. Als je naast voedselproductie boeren toestaat om natuur te produceren, is dat verbreding van die bedrijfstak. In Reiderwolde ontstaat nu nieuwe natuur waar boeren een stukje inkomen uithalen. Maar het mooiste vind ik dat mensen zelf verantwoordelijkheid nemen voor het gebied. Natuur wordt zo echt van de streek.”

Met een openbare gunning van de natuur in Reiderwolde in 2006 verraste Bleker vriend en vijand. De Anog won de aanbesteding. „Zonder de steun van Dorpsbelangen Beerta hadden de boeren het nooit gekregen”, zegt varkensboerin Annechien ten Have.

„Ik heb in die periode wel een beetje een gespannen relatie met Staatsbosbeheer gehad”, erkent Bleker. „Het normale patroon werd doorbroken.” Bij een grondruil elders in Groningen trok Staatsbosbeheer de provincie het vel over de oren.

Rieks van der Wal, districtshoofd Stad en Ommeland bij Staatsbosbeheer: „We hadden een plan gemaakt om met Reiderwolde diverse natuurgebieden aan elkaar te schakelen om zo de groene ring om Blauwestad te verknopen en dat als één gebied te laten begrazen.” Hij wil niet zeggen dat het masterplan van tafel is nu het gebied aan de boeren is gegund. Maar: „Er kan wat meer geknutseld worden om de ring rond te krijgen.” Hij ontkent dat Staatsbosbeheer met de rug naar de burgers staat: „Van onze terreinen is 95 procent opengesteld voor recreatie.”

Ook het projectbureau Blauwestad schrok toen de provincie opeens agrariërs inschakelde bij het maken van natuur. Directeur Jan Postma: „We waren al twee jaar bezig met Staatsbosbeheer. Wij hadden keurige afspraken. Particulieren leggen toch iets meer accent op opbrengst genereren.” Maar nu hij een jaar samenwerkt met de boeren, heeft hij er wel vertrouwen in.

Het natuurgebied is klaar

Willie Oosterveld, voorzitter van de Anog, kan het inrichtingplan wel dromen. Want na de gunning van Reiderwolde aan de boeren begon een eindeloos gekibbel. Over het aantal hectares bos, moeras en grasland. Een bruggetje hier, een waterscheiding daar. Over een fietspad, over geld en verantwoordelijkheden.”

Oosterveld is zijn hele leven lid geweest van besturen. „Ik kan de gedeputeerde desnoods op zaterdagavond bellen”, zegt hij. Maar een contract opstellen voor 200 hectare nieuwe particuliere natuur, dat had nog niemand van Anog gedaan. Alles moesten ze uitvinden. „De provincie vond dat de Anog eigenaar moest worden. Maar je kunt niet met driehonderd leden een stuk land beheren.”

Uiteindelijk besloten drie individuele boeren geld in het project te stoppen en de Stichting Particulier Natuurbeheer Oost-Groningen (SPNOG) op te richten. Met een bestuurlijke link naar de Anog via de voorzitter: Willie Oosterveld. Op 14 augustus 2007 kreeg de stichting de grond overgedragen. En nu is de oplevering net achter de rug. Trudy vertelt dat het wel een heel hectische periode is geweest. Het hele gebied over de kop halen, je contract naleven en werk uitbesteden volgens overheidsvoorschriften. Het geeft een hoop reuring.

Tamme kastanjes waren in de aanbieding

Op de tekening stond precies waar de 130.000 boompjes moesten komen. Maar welke loofbomen, dat mochten ze zelf uitzoeken. „Ik vind een enkel berkje wel leuk, dus dat doen we dan. En Gelderse roos zit erin. De tamme kastanjes waren net in de aanbieding en diewaren ook lekker groot.” Aan de randen willen ze nog wat walnoot-, appel-, pruim- en peerplanten. „Ik hou ervan dat mensen iets mee kunnen nemen uit het bos.”

Vorige herfst zijn Trudy, Ab en Hemmo veel wezen wandelen in diverse bossen: steeds kwamen ze terug met zakkenvol beukennootjes, eikels, elzenproppen en ander boomzaad. Na een vriesbehandeling, om de kiemkracht te verhogen, zijn ze dit voorjaar in een paar hoeken van Reiderwolde ondergeploegd. Met zakken vol vuursteentjes, die naar boven zijn gekomen na het grondwerk, loopt Trudy er te speuren naar opkomende boompjes. Veel aanplant is deze zomer verdroogd. Maar er komen bij de grond toch vaak nieuwe spruiten uit de dorre staken.

Natuurbeheer is een vak, daarom hebben de boeren een adviesbureau in de arm genomen. Maar het is geen wiskunde. „Om riet te planten, moet je het eerst oogsten in de sloot. Daarna hebben we het thuis zitten splitsen in kluiten. En die hebben we met een speciale machine gepoot. Maar er is weinig van opgekomen. Even verderop waren de draglines nog niet klaar. Daar hebben we later wat geïmproviseerd.Even wat riet uit de sloot verspreid over het land en ondergeploegd. Dat lijkt nu beter aan te slaan dan het stuk wat we volgens de regels hebben aangepakt.”

 

Blauwestad kraakt

Blauwestad, de nieuwe stad aan en in een nieuw meer in Oost-Groningen, staat nog aan het begin. Driehonderd kavels zijn nu verkocht en 100 van de 1500 te bouwen woningen zijn nu bewoond. pas begonnen.Hoewel de kredietcrisis de huizenmarkt nu in mineur heeft gebracht, zien de makelaars het aantal belangstellenden toenemen, misschien als gevolg van de radio- en tv-campagnes. Maar „de beslistermijnen worden iets langer”, zegt directeur Jan Postma van projectbureau Blauwestad.

Het projectbureau kraakt: twee bouwers stapten er onlangs uit. Om de begroting van Blauwestad rond te krijgen, werden enkele jaren geleden driehonderd woningen extra ingetekend aan het Oldambtmeer. Nu wordt er in het bestuurlijke circuit voorzichtig nagedacht over verhoging van het aantal woningen tot 1900. Blauwestad mikt op mensen uit het westen die ruim willen wonen.De overloop uit de regio is beperkt.Dichterbij de stad Groningen is Meerstad in aanbouw. Daar kun je ook wonen aan een meer, met een snelle tram naar Groningen.

Foto´s van de website Reiderwolde