OPHETLAND.EU
   <<< beginpagina
Journalistiek
Columns
Artikelen
Boeken
Natuurmakers
Op het land

Landschapsbiografie van de Drentsche Aa
Ineke Noordhoff
Agenda
Contact
 
Artikelen


Geert Mak over landschapspijn
Kwartetten met gebouwen
Modderig museumstuk
Pieterburen aan Zee
De 21e eeuw
De druk neemt toe
Op zoek naar Wadden-wildernis
Goed zoeken naar Waddenwerelderfgoed
Grazen in stuivende duinen
Zee klapt over Rottum
Rottum groeit
Simonszand door midden
Bijzonder burgerinititief
Blekers boeren
Knikklei aan de haringen
Nieuwsmonitor 2
Nieuwsmonitor 1
Dannemeer 9
Dannemeer 8
Dannemeer 7
Dannemeer 6
Dannemeer 5
Dannemeer 4
Dannemeer 3
Dannemeer 2
Dannemeer 1
Het luie landschap

Verlangen naar wildheid
Alweer een moeras
Vrijbuiters van īt wad
Vrije-keuze-koeien
Feestje op braakland
Intratuin op grote schaal
In dienst van de natuur
Leuk werk in vijfsterrenlandschap
Een schuur vol beukennootjes
De natuur als medicijn
Help, ze komen plantjes tellen
Boeren stoppen met natuurbeheer
Het is een lastige periode
Akkervogels wacht hongerwinter
Geef burgers het landschap terug
Kleinere redacties, betere kranten?
Inkrimpingen gaan door
Vogelaar: dubbelspel
Grutto's kijken in stadsland
Met de tram de stad uit
Heel erge betweters moeten dood
Mensen vervreemden van de natuur
Het lageland stroomt vol


Feestje op braakland

Noorderbreedte


Uit Noorderbreedte, februari 2009

Door Ineke Noordhoff en Jelle Leenes
Het wemelt in ons land van braakliggende terreinen. Gronden die wachten op de aanleg van een weg, op de bouw van een woonwijk of op de komst van bedrijven. Intussen vestigen zich er bijzondere planten en dieren. Beschermde flora en fauna vaak die op het moment suprême roet in het eten gooien. Een systeem van ‘tijdelijke natuur’ moet dat veranderen. Dit jaar wordt op twee plaatsen proefgedraaid. Eén van die pilots bevindt zich in Heerenveen. Plan-nenmakers en projectontwikkelaars kijken er reikhalzend naar uit.

Over een soort ‘heuvelrug’ is een pad uitgesleten. Twee mensen laten er hun hond uit. Het dier vliegt over het ruige grasveld en stopt hals over kop bij een sloot. Op honderd meter afstand razen auto´s voorbij op de A 32. Aan de andere kant van de snelweg duiken de eerste daken van Heerenveen op. Vroeger liep de verkeersader dichter langs de huizen; in de ruige wallen, sloten en velden is het oude tracé nauwelijks meer te herkennen. Over tien jaar wordt deze zone beslist bebouwd, meldt de gemeente vastberaden. Tot die tijd ligt het gebied braak. Af en toe jaagt de gemeente een koppel schapen door het terrein om te voorkomen dat zeldzame planten tot bloei komen. Want wanneer zich beschermde planten of dieren vestigen, krijgen de bouwers een hoop kosten en vertraging.

Het gebied wordt dit jaar bij wijze van proef verklaard tot ´tijdelijke natuur´. Niemand weet echter of dit etiket ´tijdelijke natuur´ juridisch stand houdt. Als er geen protest komt tegen de officiële ontheffing kan de beheerder over een half jaar stoppen met het ‘plagen’ van planten en dieren. Komen er wel bezwaren dan kan dat nog één á twee jaar duren. Arnold Kreveld van natuur- en landschapsontwikkelingsbureau Stroming in Nijmegen is één van de bedenkers van het begrip tijdelijke natuur. Twee jaar geleden al stelde hij samen met collega’s één of meer proeven voor. ´Elke vierkante meter in dit kleine en dichtbevolkte land heeft immers een bestemming,’ zegt hij. ‘Tegelijkertijd hebben we heel veel terreinen waarbij het nog jaren duurt voor de eerste schop de grond in gaat. Veel van die gebieden worden natuurvrij gehouden door begrazen of ploegen. Want als zich er een beschermde soort vestigt, is dat lastig. Wij willen het zo regelen dat de eigenaar de natuur zijn gang laat gaan en toch zeker weet dat hij te zijner tijd vergunning krijgt om te gaan bouwen.´

Minister Verburg van Landbouw, Natuur en Visserij besloot om dit jaar in de vorm van ontheffingen mee te werken aan twee pilots tijdelijke natuur, één in Heerenveen, de ander in het havengebied van Amsterdam. Mogelijk komt er nog een derde proef bij. De pilots zijn het gevolg van een in 2007 door de Tweede Kamer aanvaarde motie dienaangaande van PvdA, Groen Links en de Partij voor de Dieren. Circa 38.000 hectare braakliggende terreinen in Nederland (twee keer Texel) zouden - als de proeven slagen - in aanmerking kunnen komen als gebieden waar tijdelijke natuur wordt toegestaan. Waarom die pilots zo belangrijk zijn? Kreveld: ´sommige planten- en diersoorten hebben veel behoefte aan dynamiek. Een oeverzwaluw maakt het niet uit of die het ene jaar in Friesland nestelt en het volgende in Turkije. Die beestjes zoeken elk jaar opnieuw naar een bultje lekker los zand. Ook bij planten heb je zulke pioniers. Zoals de Groenknolorchis. Die knalt een enorme berg zaad de wereld in zodat hij zich heel gemakkelijk verspreidt.’ ‘Natuur in Nederland ligt extreem vast’, argumenteert Kreveld verder. ‘Daardoor hebben wij een statisch natuurbeeld. Sommige soorten doen het daar goed op: een zwarte specht zoekt een beuk van honderd jaar oud om zijn nest te maken. Maar pioniers en vroege soorten hebben het moeilijk in ons land door het ontbreken van dynamische processen. Het concept tijdelijke natuur is ontstaan vanuit onze visie op natuur.’

Maar er is meer. Veel braaklanden liggen bij woonwijken. Kreveld: ‘voor de bewoners daar-van is een ruige plek in de buurt een leuke aanvulling. Ze kunnen er struinen, genieten, spelen en de hond uitlaten. Tegelijkertijd is die toegankelijkheid best lastig want mensen raken ge-hecht aan het gebied. Ze willen er later liever geen afstand meer van doen. Daarom moet je er veel energie in stoppen om uit te leggen dat het tijdelijk is.´

Rond de pilots werkt Stroming samen met het aan LNV gelieerde Innovatienetwerk. Nico Beun van deze organisatie: ´Grondeigenaren nemen nu een defensieve houding aan tegenover natuur. Van hun uit bezien terecht. Anders krijgen ze problemen met de Flora en Faunawet. Wij denken dat die wet niet zó bedoeld is. Dat er sprake is van een foutje. Voor de proefge-bieden bij Heerenveen en Amsterdam wordt ontheffing gevraagd van de Flora- en Faunawet voor natuur die er nog niet is maar die mogelijk ontstaat. Zo haal je de prikkel weg om het land te ploegen of op andere wijze te verstoren. Eigenlijk zeg je: laten we een tijdelijk feestje organiseren op braakliggende terreinen.’

Heerenveen ziet dat wel zitten. ´Voordat LNV ons ten aanzien van de zone langs de A32 een ontheffing tijdelijke natuur geeft, toetst ze of onomstotelijk vaststaat dat daar bebouwing komt’, meldt Gerrit Haanstra van de gemeente. Daaraan hoeft volgens hem in dit geval niet te worden getwijfeld. De gemeenteraad heeft in het verleden ‘zelfs tweemaal’ vastgelegd dat tussen de stad en de Rijksweg gebouwd gaat worden.

Tegelijkertijd is óók bepaald dat eerst Skoatterwâld, een andere nieuwbouwwijk tegenover het stadion aan de andere kant van de Rijksweg, gerealiseerd wordt. Haanstra: ‘daar komen 2500 woningen, dus daar zijn we nog wel tien jaar bezig. Ondertussen is dit stuk langs de autoweg aan het verwilderen. In 2005 hebben we er ecologisch onderzoek gedaan. Het bleek dat er bijzondere soorten zitten. Nog niet zodanig dat het de bouw van woningen of bedrijven in de weg staat, maar sindsdien hebben we het beheer aangepast. We doen nu aan drukbegrazing. Pas als bij de rechtbank is gebleken dat ´tijdelijke natuur´ juridisch houdbaar is, stoppen we daarmee. Dat kan dus best nog een of twee jaar duren.´

Bij veel plannenmakers, projectontwikkelaars én overheden is de animo voor (experimenten met) tijdelijke natuur intussen groot. Ook in Noord-Nederland. Liever vandaag nog dan morgen zien zij dat systeem van tussentijdse natuur ingevoerd, stelde Noorderbreedte vast op basis van een flink aantal on en off the record gesprekken. Nu is er geregeld sprake van min of meer ‘belachelijke’ acties om de vestiging van bijzondere flora en fauna te verhinderen, melden eensgezind drie belangrijke ‘spelers’, die er geen ge-heim (meer) van maken zulke werkzaamheden te (hebben) laten uitvoeren.

Let wel, beklemtonen zij: er was en is geen sprake van illegale activiteiten. In alle hun beken-de gevallen betreft en betrof het terreinen waar officieel gebouwd mocht en mag worden. Het wachten was en is louter op de daadwerkelijke uitvoering van plannen. Ten aanzien van het tussentijds voorkomen van bijzondere planten en dieren is echter niets geregeld. Niets of niemand verhindert het de facto. En dat zit niet lekker.‘Ridicule’ voorbeelden te over. Neem de vlaggetjes tegen broedende kieviten op de weilanden bij Sneek waar volgens plannen van de gemeente de ‘exclusieve’ wijk Houkepoort moet ver-rijzen. Eddy Wymenga, mede-eigenaar van ecologisch onderzoeksbureau Altenburg en Wy-menga in Veenwouden, heeft er geen goed woord voor over: ‘pioniers als kieviten hebben baat bij dit soort situaties. Tijdelijke natuur draagt gedurende een aantal jaren juist bij aan de instandhouding, soms zelfs de versterking van soorten.’

Wymenga erkent dat het tegengaan van tijdelijke natuur door het gebrek aan duidelijke regel-geving nu vaak uit schroom ‘buiten de publiciteit wordt gehouden’. Terwijl het fenomeen op betrekkelijk grote schaal voorkomt. Door de kredietcrisis zal het grote aantal (braakliggende) terreinen dat wacht op uitvoering van bouwplannen zelfs nog kunnen toenemen, verwacht hij. Alle reden voor een goede tijdelijke natuurwetgeving, meent Wymenga

Aaldert de Vrieze van civieltechnisch advies- en managementbureau InvraPlus in Haren is zo mogelijk nog duidelijker. Als projectleider infrastructuur voor de Blauwe Stad liet De Vrieze enige maanden lang dagelijks een trekker met weidenetten uitrukken ter voorkoming van bij-zondere flora en fauna in het 800 hectare grote gebied dat later de bodem werd van de centrale waterplas in het project. Was dat al ‘vreemd’, helemaal ‘te gek’ werd het toen controleurs van het Ministerie van LNV een bordje verboden toegang plaatsten op het eiland in deze plas dat gepland stond als recreatieterrein voor watersporters. De reden? Er had zich intussen een kolonie bijzondere meeuwen op het eilandje gevestigd.

Zodra begonnen wordt met de bouw van de nieuwe Groningse wijk Meerstad - De Vrieze is ook daar projectleider - hoopt hij met goede afspraken van dit soort situaties verschoond te blijven. De Vrieze, zelf natuurliefhebber: ‘laten we reëel blijven, tijdelijke natuur is een prima zaak. Allerlei soorten planten en dieren hebben er baat bij. Niemand verbiedt nu het tegen-gaan van (nieuwe) natuur op nog braakliggende bouwlocaties maar beter is het inderdaad als er officieel iets geregeld wordt zonder dat dit op zich weer leidt tot extra kosten en/of vertra-ging. Anders wordt het er nog niet eenvoudiger op.´

Wie in Noord-Nederland helemaal ervaring heeft met tijdelijke natuur is Harm Post, directeur van Groningen Seaports. Zijn bedrijf beheert vele hectares toekomstige bedrijfsterreinen bij Delfzijl en de Eemshaven. Gebieden die soms tientallen jaren braak lagen en liggen. Want zo gaat dat bij havens. Het aantrekken van bedrijven is daar vrijwel altijd een kwestie van lange adem. In Rotterdam of Amsterdam is dat niet anders dan in Groningen. Post erkent volmondig dat ook Groningen Seaports haar braaklanden tegenwoordig ´periodiek onderhoudt´. Nog niet in gebruik genomen haventerreinen worden regelmatig gemaaid ter voorkoming van de komst van struikgewas en bomen. Anders lopen de ‘natuurwaarden’ er te hoog op - vestigen zich in de vegetatie te veel bijzondere dieren en planten.

Seaports heeft wat dat betreft leergeld betaald. Haventerreinen werden in het verleden nogal eens ongemoeid gelaten met als gevolg: de vestiging van allerlei bijzondere planten en dieren. Flora en fauna die volgens de vigerende nationale en Europese natuurwetgeving een be-schermde status hebben. Het bedrijf werd gedwongen die nieuwe natuur met de aankoop van omringende landerijen te compenseren zodra haventerreinen in gebruik werden genomen. Een miljoenen euro´s kostende operatie die tot op de dag van vandaag voortduurt. Niet dat Post daar problemen mee heeft trouwens. Groningen Seaports werkt van harte mee aan natuurontwikkeling in de omgeving van de haventerreinen. De onderneming heeft daartoe zelfs een duurzaamheidcoördinator in dienst genomen. En al twee jaar beschikt de onderne-ming over een duurzaamheidcertificaat van de Europese Unie.

Tegelijkertijd is ook Post een warm voorstander is van de invoering van het systeem van tijde-lijke natuur. Opdat tijdelijke natuur zich niet telkens als een ‘boemerang’ tegen de beheerders van anders bestemde terreinen keert op het moment van ingebruikname door bedrijven. De proeven in Heerenveen en Amsterdam acht Post zelfs overbodig. Want al geruime tijd is vol-gens hem duidelijk wat de voordelen zijn van regelgeving tijdelijk natuur. Anders gezegd: de politiek heeft de resultaten van die pilots niet nodig om tot een oordeel te komen. ´Gewoon een standpunt innemen´, bepleit Post: ´liefst op korte termijn.´ 


‘Alle’ natuur op één website


Duizenden vrijwilligers en honderden professionals inventariseren planten en dieren voor organisaties als Floron (planten), SOVON (vogels) en de Vlinderstichting. De door het Ministerie van LNV geïnitieerde maar onafhankelijke Gegevensautoriteit Natuur is doende al die informatie uit ‘lades’ te halen, te bundelen en te valideren om ze vervolgens zo ‘neutraal’ en ‘betrouwbaar’ mogelijk toegankelijk te maken via www.gegevensautoriteitnatuur.nl. Van-af volgende maand zijn de eerste gegevens beschikbaar op deze website.

Projectontwikkelaars kunnen er hun voordeel mee doen. ´Nu is het vaak zo dat bouwplannen al klaar zijn en er op het laatst nog een groenscan gemaakt wordt,´ vertelt Jacob Jan Bakker, kwartiermaker van de natuurautoriteit. Met de database binnen handbereik kunnen plannen-makers tevoren informatie inwinnen en rekening houden met planten of dieren.

De ‘natuurautoriteit’ wil er zelfs nog een stapje bovenop doen. Bakker: ‘in een plangebied kunnen we op verzoek van een bedrijf of overheid een grondige inventarisatie laten maken. We bundelen dan de gebieden die op de schop gaan en laten die in één keer onderzoeken vol-gens gestandaardiseerde methoden. Ook dan is het natuurlijk mogelijk dat we een Noordse woelmuis missen, maar we denken dat zoiets je dan minder kwalijk wordt genomen als je op een grondige manier, volgens goede principes, hebt geïnventariseerd.´


Voor scholen, gidsen en natuurliefhebbers is de database eveneens toegankelijk. ´Sommige informatie brengen we iets globaler in het openbare deel van de databank. Om te voorkomen dat mensen met een schepje een unieke orchidee gaan uitspitten.´