OPHETLAND.EU
   <<< beginpagina
Journalistiek
Columns
Artikelen
Boeken
Natuurmakers
Op het land

Landschapsbiografie van de Drentsche Aa
Ineke Noordhoff
Agenda
Contact
 
Natuurmakers



Natuurmakers
Reacties
Bronnen EHS en dieren
Bronnen Staatsbosbeheer
Bronnen Spontane natuur
Bronnen burgers
Bronnen divers
Bronnen particuliere natuur
Bronnen boerennatuur
Bronnen diverse terreinen
Bronnen Weer water
Bronnen Wadden
Bronnen Blauwestad
Wieringen


Bronnen Wadden

Hoofdstuk 4/5


Hoofdstuk 4 en 5 over de Wadden

Ik ken de Waddeneilanden al lange tijd. Elk jaar probeer ik de hele tv-tas (Texel, Vlieland, Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog) weer te bezoeken; de lokale boekhandelaren en bibliotheken vormen dan een vaste aanlandingsplaats. Voor Zee rondom (Atlas 2002) ondervroeg ik eilanders over het leven los van ‘de wal’ en waarin dat eilandbestaan hen vormde. Ik bezocht toen ook Rottumeroog en interviewde Wiepke Toxopeus, de dochter van de laatste strandvoogd die op Rottumeroog woonde. Zij schreef daar zelf ook over in Ik ben van Rottum. Herinneringen aan het voogdgezin en het eiland Rottum. Dit lezenswaardige boek is in 2010 heruitgegeven. Wiepke was 15 toen haar ouders in 1965 het eiland verlieten. Ze beschrijft het dagelijkse leven op het eiland met allerhande ‘ongewone’ zaken zoals het feit dat haar ouderlijk huis telkens moest worden herbouwd omdat het eiland opschoof. Ook het baken van Rottum schoof met de grillen van de zee mee en moest menigmaal verzet worden.

Het ontstaan van de Boschplaat, vijftig jaar geleden op Terschelling, is onlangs door Freek Zwart (van Staatsbosbeheer) beschreven in De Boschplaat, eeuwig bewegend landschap dat bij Van Gorcum verscheen in 2010. In dit prachtig geïllustreerde boekje heeft hij aandacht voor de historie, de ontwikkeling van flora- en fauna en van het landschap.

In het kader van de lobby hebben de samenwerkende natuurorganisaties en onderzoeksinstellingen in het waddengebied een boeiend werkje gemaakt over de ontstaansgeschiedenis van het gebied en een nieuwe visie op kust- en natuurbeheer. Eilanden natuurlijk. Natuurlijke dynamiek en veerkracht op de Waddeneilanden dateert van april 2008. Albert Oost, die in Natuurmakers wordt opgevoerd, schreef er ook aan mee.

Over de historie van alle waddeneilanden zijn vele boeken geschreven. Vermaard is de discussie uit 1921 om Vlieland prijs te geven aan de golven. . Het onderhoud van de zeewering is duur, en er wonen maar weinig mensen. Rijkswaterstaat wil het eiland echter handhaven in de lijn tv-tas. Dit debat eindigt ermee dat Rijkswaterstaat een deel van de onderhoudskosten overneemt van de provincie Noord-Holland. (pas onder de Duitsers in WO II wordt Vlieland een Fries eiland).

Op bladzijde 40 van Natuurmakers worden de termen ‘nanala’, ‘cula’ en ‘hanala’ gebruikt. Deze werden gebruikt door Albert Kerssies van Natuurmonumenten. Bij die organisatie, maar ook elders, worden ze kennelijk gebruikt. Ik trof ze onder meer aan in een boeiend artikel over de beheersstrategieën op de Veluwe: De Veluwe, één gebied één organisatie in Vakblad natuur bos landschap van 2009. 

 

Staatsbosbeheer is met ruim 200 duizend hectare natuur een belangrijke aanwezige in dit boek. In 1999 verscheen Staatsbosbeheer. Honderd jaar werken aan groen Nederland van J. Buis en J.P. Verkaik (in samenwerking met Staatsbosbeheer) bij uitgeverij Matrijs. Het is uitverkocht maar via bibliotheken te leen. In de Wet die de verzelfstandiging van Staatsbosbeheer regelt, is een korte historie van de organisatie te lezen , waarvoor u niet van uw plaats hoeft te komen omdat deze via internet opvraagbaar is.

Wie meer wil lezen over de discussie over de erfpachtgronden op de waddeneilanden kan diverse wegen bewandelen. U kunt bijvoorbeeld beginnen met de hoofdlijnen te lezen in de NRC van 9 juli 2008. Daar vindt u een artikel van Cees Banning met in een notendop de historie van Vlieland in het licht van de erfpachtdiscussie. In vele boeken en tijdschriften is het verhaal te vinden over Vlieland dat voor een gulden in eigendom overging naar Staatsbosbeheer – mitsgader deze het dorp voortaan bevrijdde van stuifzand. Het sluitstuk daarvan vormt voorlopig de Kamerbrief van 13 april 2011 over het verkopen van grond erfpacht op Texel, Vlieland en Terschelling . In de bijlagen vindt u per eiland een kaart waarop aangeduid welke percelen aan wie verkocht kunnen worden.

Op de site van Staatsbosbeheer staat inmiddels een handig overzicht en doorklikmogelijkheid naar vele stukken  en rapporten (onder meer het rapport Oranjewoud over de marktwaarde van de percelen uit februari 2009) en het verslag van de Commissie Groothuis / Zevenbergen van juni 2010 over ‘hoe nu verder’) alsmede verslagen van debatten over de erfpacht kwestie. Na aanvankelijke terughoudendheid is Staatsbosbeheer een stuk opener geworden over haar handelwijze en motieven – en dat sluit goed aan bij het advies van de Commissie Groothuis / Zevenbergen.

Op 26 oktober 2010 presenteert het kabinet Rutte (VVD en CDA) de regeringsverklaring onder de titel ‘Vrijheid en verantwoordelijkheid’. Over natuur staat erin:

Een goed natuurbeheer en het op peil houden van de biodiversiteit zijn belangrijk, ook voor recreatief gebruik. De provincies krijgen meer zeggenschap over het natuurbeheer. De ecologische hoofdstructuur (EHS) wordt in 2018 herijkt gerealiseerd, onder meer door grensverlegging, strategische inzet van ruilgronden en ontstapeling van gebiedscategorieën, met maximale inzet op beheer en minimaal op verwerving. Dat kan dus betekenen dat er minder wordt aangekocht. Vooruitlopend op de herijking worden onder andere de robuuste verbindingen geschrapt. Beheer vindt bij voorkeur langjarig plaats door agrariërs, andere particulieren en terreinbeherende organisaties die samenwerken om meer effectiviteit te bereiken. De programmatische aanpak stikstof (PAS) blijft nodig voor een goed samengaan van economie en ecologie. Bij de uitvoering van de opgaven voor de EHS en Natura2000 worden ruimte en toekomstperspectieven voor ondernemers zoveel mogelijk meegewogen.

De rek en ruimte binnen de toepasselijke Europese richtlijnen worden optimaal benut. Uitgangspunten voor de EU-richtlijnen zijn dat economie en ecologie in evenwicht zijn en dat maatregelen haalbaar en betaalbaar moeten zijn. Nationale koppen op de Europese regelgeving worden opgespoord en verwijderd.

Staatssecretaris Bleker laat er geen gras over groeien en kondigt onmiddellijk een aankoopstop aan voor gronden in het kader van het natuurbeleid. Daarover wordt hij door de oppositie direct neergesabeld, maar in het debat over de begroting op 8 november 2010 in de Tweede Kamer over hoofdstuk Natuur in de begroting 2011 houdt hij voet bij stuk. In het voorjaar van 2011 komt hij met een brief over zijn voornemen om buiten de EHS grond te verkopen.

 Over de Afsluitdijk en de gevolgen voor onder meer de bruinvissen sprak ik voor Zee rondom met Theunis Piersma  hoogleraar animal ecology aan de Rijksuniversiteit van Groningen. Piersma was ooit bewoner van Texel maar vertrok naar de wal omdat hij zo verdrietig werd van het ecologische verval dat zich vanuit alle ooghoeken aan hem opdrong.Op Kennislink is een handzaam artikel verschenen over de stand van vissen in het IJsselmeer. Op de medewerkerspagina van Piersma bij de RUG is een publicatielijst te vinden met meer wetenschappelijke artikelen.

En trouwens in het boek van Wiepke Toxopeus over Rottum staan buitengewoon vermakelijke stukjes over hoe de omgang met zeehonden veranderde: zij groeide op tussen de robbenjagers en de eerste zeehondenredders. Want van broodwinning werden zeehonden schaarse vertegenwoordigers van de biodiversiteit. Symbolen die stonden voor onze vervuilende invloeden op land en zee – en hoe we het wilde planten en dieren onmogelijk maken om voort te bestaan.

Het verhaal over de inpoldering van de Waddenzee is uitgebreider beschreven in onder meer de dissertatie uit 2001 van mw. G.H.M. Tromp aan de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Rijksuniversiteit Groningen over het bestuur van de wadden.

Daaruit:

Na de totstandkoming van de Zuiderzeewerken werd in 1967 in de Tweede Nota Ruimtelijke Ordening de mogelijkheid geopperd om de Waddenzee in te polderen. Ideeën daarover circuleerden al sinds de zeventiende eeuw maar waren in de tweede helft van de twintigste eeuw niet langer meer vanzelfsprekend. Daarom werd in 1970 een staatscommissie ingesteld, de commissie Mazure, om de voor- en nadelen van drooglegging van de Waddenzee zo breed mogelijk in beeld te brengen. In haar eindrapport, dat in 1974 verscheen, oordeelde de commissie negatief over alle plannen voor indijking of inpoldering van de Waddenzee. Uit het onderzoek van de commissie kwam in de eerste en laatste plaats de Waddenzee als uniek en waardevol natuurgebied naar voren.

In 1974 adviseert de commissie Mazure de Waddenzee niet in te polderen. Alle kranten schrijven daar natuurlijk over.

In 1971 verblijven Godfried Bomans en Jan Wolkers een week op Rottumerplaat in totale eenzaamheid. Vara-radiomaker Willem Ruis had vanuit Warffum radiocontact met hen. Het beviel Godfried Bomans niet erg goed, enkele maanden later overleed hij aan een hartaanval. Jan Wolkers was wel in zijn sas. Daarom schreven ze elk apart een dagboek. Wolkers’ Groeten van Rottumerplaat (1971) met op het omslag een piemelnaakte Jan, en verlucht met kleurenfoto’s die de ijverige auteur zelf had geschoten. Bomans’ Op reis rond de wereld en op Rottumerplaat kwam in april 1972 postuum uit.
Twee schrijvers, één eiland; twee werelden van verschil, schrijft de Volkskrant

Nadat de inpoldering van de Wadden is verlaten, wordt wel besloten om de Lauwerszee af te sluiten. Op de site over de Deltawerken  is ook een hoofdstuk besteed aan de Lauwerszee: Naast de Deltawerken in het zuidwesten van Nederland, zijn in de periode na de watersnoodramp op andere plaatsen ook maatregelen genomen, om het land en de mensen tegen de zee te beschermen. Een voorbeeld daarvan is het Lauwersmeer. In 1969 is de Lauwerszee, een inham van de Waddenzee op de grens van de provincies Groningen en Friesland, afgesloten. Sindsdien heet het water Lauwersmeer.

Duinonderhoud

Het onderhoud van de duinstreken is in feite in beleidsnota’s uit 1990 al drastisch gewijzigd. Omdat het beleid het heeft over ‘bouwen met de natuur’ en ‘zandsuppleties’ ervaren burgers het als ‘iets extra’s’. De portee van het dynamisch kustbeheer – waarbij natuurlijke processen meer ruimte krijgen en de oude regiedwang wordt losgelaten – leek toen echter niet te landen. Tien jaar later met de Derde Kustnota werd het loslaten van de statische kustbescherming dwingender aangegeven om de veerkracht van de kust te vergroten en het land beter teweer te stellen tegen de klimaatverandering. Uit ‘Hoe verder met dynamisch kustbeheer?’  door de Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer, kortweg STOWA (het onderzoeks plat form

van Nederlandse waterbeheerders) de volgende omschrijving:’Dynamisch kustbeheer is een moeilijk te definiëren begrip. Grofweg kan het worden omschreven als het zodanig beheren van de kust dat natuurlijke processen, al dan niet gestimuleerd,zoveel mogelijk ongestoord kunnen verlopen. Daarbij worden de processen zodanig beheerddat de veiligheid van het achterliggende gebied gewaarborgd blijft (TAW, 2002). Voorbeeldenvan natuurlijke processen in het kustgebied zijn de vorming van embryonale duinen vóór de duinvoet, afslag, de vorming van kerven en kuilen in de zeereep, de verstuiving van zand of het (incidenteel) binnenstromen van de zee.Wat dynamisch kustbeheer in de praktijk betekent, verschilt van plek tot plek. In sommige gevallen wordt het beheer achterwege gelaten en in sommige gevallen wordt verstuiving actief gestimuleerd door begroeiing te verwijderen. Dynamisch kustbeheer heeft niet overal langs de kust hetzelfde effect: een dynamisch beheerde kust op de Waddeneilanden kan er heel anders uitzien dan een dynamisch beheerde kust langs de Hollandse kust.’

Als op de Waddeneilanden duidelijk wordt dat het nieuwe dynamische kustbeheer betekent dat er hier en daar gaten in de duinen ontstaan, roept dat angst en verzet op. Dat vermenigvuldigt zich door loyaliteit aan de werknemers van Rijkswaterstaat die hun oude werk moeten loslaten. Voor het project ‘Verteld verleden’ op Terschelling  sprak ik Cor Swart die van 1971 tot 2005 bij Rijkswaterstaat werkte. Op het eiland had je ‘de staat’ (Staatsbosbeheer) en ‘het rijk’ (Rijkswaterstaat). Het Rijk maakt voorzieningen waar mensen blij mee zijn, zoals de veerverbinding met het vaste land en de verdediging tegen de zee. De Staat beperkt de burgers in hun vrijheid om bijvoorbeeld te jagen of cranberries te plukken.

Als Rijkswaterstaat zijn wij er voor de verdediging tegen de zee. Aan de waddenkant is dat op dit eiland geen probleem, daar ligt een dijk. Aan de zeezijde beschouwden wij de buitenste duinenrij als waterkering.´ Het strand was voor Rijkswaterstaat een soort ´eigen grond´. Maar de duinen waren (deels) van Staatsbosbeheer en die had als opdracht om ze te beheren als  natuurgebied. Dat vraagt soms andere keuzen dan de kustbewaking. Om gesteggel daarover in te dammen werd afgesproken: de binnenkant van de duinen was van Staatsbosbeheer, op het strand en in  de buitenste   duinen mocht Rijkswaterstaat zeggen hoe het moest.

Lees verder op de site.

Vanaf 2002 kreeg dit nieuwe beleid gevolgen op Rottum; sindsdien houdt eigenaar Rijkswaterstaat alleen toezicht vanuit de lucht. Staatsbosbeheer is op Rottum de natuurbeheerder. In deze folder een fraaie kaart van Rottumeroog, Rottumerplaat, Zuiderduin en het Schild.

Bij Hoofdstuk 11:

Over het merkwaardige fenomeen dat onze meest bijzondere en bedreigde natuur bestuurd wordt door een onduidelijk veelkoppig monster, ondervroeg ik Margreeth de Boer, ex-minister en voorzitter van de Raad voor de Wadden in 2010 voor de Waddenspecial van Noorderbreedte.

Velen hebben hindermacht, niemand heeft doorzettingsmacht, concludeerden Wim Meijer, Loek Hermans en Tineke Lodders in Ruimte voor de Wadden het stuk waarmee ze in 2004 de impasse over de gasboringen probeerden te doorbreken. Ook de Raad voor Openbaar Bestuur luidde de noodklok: De huidige bestuurslagen zijn niet toegerust voor duurzame bescherming van de Wadden. Het rapport Ruimte voor de wadden uit 2004 verscheen na de impasse rondom gasboringen in het Wad.De Raad voor het Openbaar bestuur publiceert in 2005 een rapport Natuurlijk gezag met daarin een kreet om nu eindelijk helderheid te scheppen omtrent het bestuur over de Wadden.